Μούσες και Μουσεία. Θεότητες και Ιερά-θεματοφύλακες γνώσης και σοφίας

 

Μια Οδύσσεια, χωρίς τον Οδυσσέα, και χωρίς πόντο!

Ήτανε την προηγούμενη Κυριακή που (ξανα-)ξεκίνησε τούτο το ταξίδι μου, για τον οίνωπα πόντο. Σαλπάρησα, χωρίς καμμιά αξίωση να επιστρέψω γρήγορα πίσω. Την πρώτη φορά, ήτανε με αφορμή το βιβλίο της Εριέττας Μέρτζ (The Wine Dark Sea) που, απνευστί, το διέτρεξα, σαγηνευμένη. [Για το βιβλίο της Ε. Μέρτζ, σε μετάφραση Ν. Ζαΐρη, έχω ξαναγράψει εδώ.]

Όμως, αυτή την φορά, δεν ξεκίνησα καλά-καλά το ταξίδι μου, όταν, μια φράση στον πρόλογο της μετάφρασης του βιβλίου, με ξεστράτισε. Δεν ταράχτηκα. Έτσι κι αλλιώς, βγήκα στα πέλαγα για την συγκεκριμένη περιπέτεια.

Ο μεταφραστής, λοιπόν, ο κ. Ζαΐρης, στον πολύ «ποιητικό» πρόλογό του σε ταξιδεύει από τόσα και τέτοια μονοπάτια, που θαρρείς, πως έκανες κιόλας, ένα ωραίο ταξίδι. Με την δική του δυναμική, την δική του ομορφιά και τα δικά του μηνύματα. Δηλαδή, ο Ν. Ζαΐρης, δεν μετέφρασε, μόνο, αυτό το έξοχο βιβλίο της Εριέττας Μέρτζ, αλλά -με τούτον τον πρόλογο και τις σημειώσεις του- το καταστόλισε, το ανύψωσε στα μάτια μας, τα μάτια των απογόνων του Οδυσσέα, κι ανέδειξε τα πολύτιμα στοιχεία που έκρυβε εκείνο το ταξίδι της επιστροφής. Στόχο, προσήλωση σ' αυτόν, δύναμη χαρακτήρα, πίστη, εργασία, ακεραιότητα, ικανότητα, περιέργεια κι εξερεύνηση, αγάπη, και τόσα άλλα, που όποιος το διαβάσει, μάλλον θα τ' ανακαλύψει ανάλογα με την καλλιέργεια, την περιέργεια, τα όνειρα και την προδιάθεσή του, αλλά και ανάλογα με την μελέτη του επί των στοιχείων.

Με μια του παρατήρηση, ο Ν. Ζαϊρης, μ' έκανε να λοξοδρομήσω. Εκεί που λέει πως «Ο Όμηρος και ο Ησίοδος, ως και πάντες οι σοφοί, (...) παρέλαβον τας γνώσεις των από τα ιερά (...) της απωτάτης αρχαιότητος, τους θεματοφύλακας των θησαυρών της αρχαίας λησμονημένης γνώσεως, τα Μουσεία. (...)». Εκεί ακριβώς, τελειώνοντας την φράση, στάθηκα, και αποφάσισα να μελετήσω, πρόχειρα, και εκ των ενόντων, τα σχετικά με τον όρο Μουσεία, γιατί με μάγεψε εκείνο το: «ιερά της απωτάτης αρχαιότητος, ... θεματοφύλακες της αρχαίας λησμονημένης γνώσεως».

Κι αναδίφησα στα σκονισμένα θησαυροφυλάκια με τα κιτρινισμένα ετοιμοθάνατα φύλλα ( στο λεξικό των H.G. Liddell & R.Scott). Εκεί μέσα, κείτονταν οι Μούσες! Θεότητες, κόρες της Μνημοσύνης. (Και οι Νύμφες Πιερίδες, τιμώμενες στα Πιέρια). Και τί δεν βρήκα. Τα μάζεψα και τα γράφω εδώ, κρίκους από μια μακρά πολύτιμη, μυστήρια και ξεχασμένη αλυσίδα, σαν ένα σπονδυλωτό παραμύθι, κι όμορφες εντυπώσεις από ένα ταξίδι, που καθώς αλλάζει ο χρόνος του ταξιδιού, αλλάζει κι η εικόνα που συναντάμε, αλλά ο δρόμος είναι ένας!

Εκεί λοιπόν στο βιβλιογραφικό θησαυροφυλάκιό μου, συνάντησα τον όρο: Μούσα! Κι αυτός ο όρος, ως κύριο όνομα, με έκανε να λοξοδρομήσω (δεύτερη φορά!)  στης Γραμματικής τα μονοπάτια, με τα Ονόματα (τα κύρια και τα προσηγορικά ουσιαστικά κλπ. Βλ σημείωση (1) κατωτέρω*)

Η Μούσα, λοιπόν, ως κύριο όνομα, είναι μια (μυθολογική) θεότητα ή νύμφη. Μούσες είναι οι επί μέρους θεότητες (οι 9, κόρες του Διός, των οποίων τα ονόματα μας δίνει ο Ησίοδος και τις οποίες ο Όμηρος αποκαλεί Ολυμπιάδες Μούσες : Ερατώ, Ευτέρπη, Θάλεια, Καλλιόπη, Κλειώ, Μελπομένη, Ουρανία, Τερψιχόρη, Πολύμνια). Μητέρα τους ήταν Μνημοσύνη (καθόλου τυχαίο για όνομα της μητέρας των Μουσών!).

[Ο Μίμνερμος τις παρουσίαζει ως καταγόμενες από τον Ουρανό. Ο Παυσανίας μνημονεύει τρεις Μούσες, την Μελέτη, την Μνήμη και την Αοιδή. Ο Κικέρων ισχυρίζεται ότι οι τέσσερις πρώτες Μούσες ήσαν η Thelxione, η Aode, η Arch και η Melete. Οι Πιερίδες πάλι, ήσαν Μούσες, που ετιμώντο στα Πιέρια].

Με τον όρα μούσα, (ως προσηγορικό ουσιαστικό) αποδίδεται

• 1) η μουσική και το άσμα (βλ. φράσεις όπως στυγερά μούσα, άλυρος μούσα, εύφημος μούσα, κλπ), 
• 2) η ευγλωττία και η πειθώ.
• 3) μούσα, χαρακτηρίζεται από τον Πλάτωνα η «καθόλου αρμοδιότης», το προσήκον, το πρέπον, η ευπρέπεια. [Εικάζω, από το γεγονός ότι όλες αυτές οι δεοντολογικές καταστάσεις προσδιορίζονται, ή σαν να λέμε επιτρέπονται, ορίζονται και υποδεικνύονται από το Θείον, αφού υποδηλώνουν όρια και δεοντολογία στην ανθρώπινη συμπεριφορά και δράση].

Στη συνέχεια, η έρευνα έδειξε ότι ως Μουσείο, χαρακτηρίζεται 

• 1) ο ναός των Μουσών, η έδρα αυτών, το ενδιαίτημά τους 
• 2) το σχολείο τεχνης, ποιήσεως κλπ. (Η αρχαία Αθήνα ονομαζόταν έτσι, γιατί σ' αυτήν άκμαζαν οι τέχνες και τα γράμματα) 
• 3) Ιερά μουσεία ονομάζονταν οι εορτές των Μουσών 
• 4) Μουσείο καλείται (και) η Σχολή και η βιβλιοθήκη φιλοσοφίας.

Περαιτέρω, γνωστό είναι και το Μουσαίον, ο Λόφος των Μουσών.

Ως Μουσείο νοείτο και η επιγραφή βιβλίου (εικάζω με τον κατάλληλο προσδιορισμό), αλλά και το μωσαϊκό ψηφοθέτημα, αυτό που σήμερα είναι το γνωστό μας «μωσαϊκό» (δάπεδο)!

Παράγωγες από την λέξη Μούσα, είναι και οι λέξεις

• Μούσειος = ο ανήκων στις Μούσες
• Μουσηγέτης και Μούσαρχος = ο ηγούμενος και ο άρχων των Μουσών (ο Απόλλωνας, ο Δίας κλπ)
• Μουσίζω = άδω, παίζω μουσική
• Μουσική (τέχνη) = κάθε τέχνη που έχει προστάτιδες αυτής τις Μούσες, και γενικά η τέχνη, τα γράμματα, η παιδεία. (Η Αθηναϊκή παίδευση είχε τρεις κλάδους: μουσική, γράμματα και γυμναστική. Δηλαδή, το παιδεύειν το πνεύμα και το σώμα εγένετο με μουσική και γυμναστική).
• Μουσικός (επίθ.)= 1) ο αρμόζων στην μουσική 2) ο έμπειρος στην μουσική και γενικά στις τέχνες, ο λάτρης αυτών, αλλά και ο άνθρωπος ο εγγράμματος και πεπαιδευμένος και 3) και με την έννοια: έξοχο, ευχάριστο, ωραίο, η λέξη  «μουσικός» λέγεται για διάφορα πράγματα.
• Μουσικώς (επιρ.) = κατά τους κανόνες της μουσικής, εντέχνως, επιτηδείως, αρμοδίως, κομψώς, χαριέντως, φιλοκάλως.
• Μουσολήπτης = ο εμπνεόμενος από τις Μούσες

Σημειώσεις: 

 
1) Ορισμός για το μέρος του λόγου, το καλούμενο «όνομα ουσιαστικό»: Όνομα ουσιαστικό είναι κάθε λέξη που φανερώνει πρόσωπο, ζώον ή πράγμα, και ιδιότητα, πράξη ή κατάσταση αυτών. Τα ουσιαστικά μπορεί να είναι

• ι) Συγκεκριμένα όταν φανερώνουν πράγματα απτά, ορατά, και γενικώς αισθητά, και αυτά διακρίνονται
• ι.α) Σε κύρια όταν φανερώνουν ένα ορισμένο και συγκεκριμένο πρόσωπο, ζώο ή πράγμα, και τέτοια είναι τα ονόματα των ανθρώπων, των ζώων, των πόλεων των ποταμών, λιμνών, θαλασσών, ωκεανών, κλπ. Αυτά γράφονται πάντα με κεφαλαίο το αρχικό τους γράμμα: Ανδρέας, Ατλαντικός, Λέων της Χαιρώνειας κλπ). Και
• ι.β) σε προσηγορικά, όταν φανερώνουν μια τάξη ομοειδών πραγμάτων (ζώον, δένδρο, άνθρωπος, κλπ.)
• ιι) Αφηρημένα όταν φανερώνουν ιδιότητα, κατάσταση ή πράξη που αναφέρεται/αφορά τα συγκεκριμένα ουσιαστικά (αλήθεια, ισότητα, διευκόλυνση, κλπ).

2). Μήπως η νεοελληνική λεξη «μουσίτσα», είναι ένα κοροϊδευτικό υποκοριστικό με καταγωγή από την λέξη Μούσα, για να δείξει την αστεία (έως και ευτελιστική) πλευρά κάποιας, που ενώ είναι ασήμαντη επί της ουσίας, καμώνεται την εμπνεύστρια,  επειδή παρακινεί ή υπαγορεύει σε κάποιον να κάνει καταγέλαστα (ή κι εξευτελιστικά) πράγματα; 

3) Σ' ετούτο το ταξίδι, ξωκείλαμε ... στο γιαλό! Κάποια μέρα θ' ανοίξουμε και πάλι τα πανιά, (ελπίζοντας να βγούμε από τον... πρόλογο!). 

4) Θα μου πείτε «ακούγοντας τα δελτία ειδήσεων, εσύ αυτά έχεις να πείς;», κι εγώ θα σας απαντήσω πως επειδή ακούγοντας τις ειδήσεις δεν διαφαίνεται προοπτική ή σωτηρία, προτίμησα να ασχοληθώ με την αρχέγονη γνώση και τους θεματοφύλακές της, μήπως και βρούμε την σωτηρία από την αυτογνωσία και την αρχέγονη σοφία, που τόσο περιφρονήσαμε τελευταίως!

Ερριέττα Μέρτζ (Henriette Mertz). «The Wine Dark Sea», μετφ. Ν. Ζαΐρης

 

Αμερικανίδα νομικός και ιστορικός ερευνήτρια (1898 -1985). Ελληνίστρια με τόλμη και άποψη.

Λένε πως η πρώτη που ετόλμησε να έρθει αντιμέτωπη προς την επικρατούσα άποψη ότι οι περιπλανήσεις του Οδυσσέως έγιναν μέσα στην Μεσόγειο ήταν η Αμερικανίδα Εριέττα Μέρτζ (Henrietta Mertz), η οποία το 1965 εξέδωσε στο Σικάγο των Η.Π.Α. το βιβλίο ” The Wine Dark Sea” (τίτλος στα Ελληνικά “ΟΙΝΩΨ ΠΟΝΤΟΣ” εκδόσεις ΝΕΑ ΘΕΣΙΣ -1995) και αργότερα το 1967 τα “Αργοναυτικά”, δια των οποίων με μεγάλη πειστικότητα -στηριζόμενη στις δικές της προσωπικές έρευνες και εξερευνήσεις στην Β. και Ν. Αμερική- διατυπώνει την θέση ότι το ταξίδι του Οδυσσέως είχε και ένα σημαντικό σκέλος εκτός Μεσογείου.

Η άποψη της κ. Μέρτζ είναι ότι ο Οδυσσέας ταξίδεψε μέχρι τις ακτές της Αμερικής βοηθούμενος από τα θαλάσσια ρεύματα. Η κ. Μέρτζ εντόπισε τα μέρη που επισκέφθηκε ο Οδυσσέας με βάση την ταχύτητα που κινούνται τα θαλάσσια ρεύματα και την διάρκεια των ταξιδιών από σταθμό σε σταθμό όπως αναφέρονται στην Οδύσσεια. Οι απόψεις της κ. Μέρτζ ενισχύονται και από αρχαιολογικά ευρήματα που έχουν βρεθεί στην Αμερικανική ήπειρο.

Βεβαίως, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε την γνωστή και σύγχρονη Ελληνίστρια αρχαιολόγο Ενριέττα Μερτζ (Henriette Mertz), η οποία έχει πει τα εξής:

• «Οι χάρτες του Piri Reis είναι αποτέλεσμα προγενεστέ­ρων χαρτών που φθάνουν στην εποχή του Μεγάλου Αλε­ξάνδρου.»
• «Ο Αναξίμανδρος ο Μιλήσιος (610-547 π.Χ.) πιστεύε­ται ότι κατασκεύασε τον πρώτο χάρτη της γης.»
• «Με τον χαλκό που έπαιρναν οι Έλληνες, το 2000-1000 π.Χ., από το Lake Superior της Αμερικής έκαναν τον θη­σαυρό του Ατρέως, όπως τον βρήκε ο Σλήμαν στις Μυκήνες και τον Ορχομενό.»
• «Τον 3ο αιώνα π.Χ. ο Ερατοσθένης είχε υπολογίσει σω­στά ότι η περίμετρος της γης στον Ισημερινό είναι 25.000 μίλια περίπου.»
• «Ό Ευήνωρ, που, κατά τον Πλάτωνα, ήταν βασιλιάς της Ατλαντίδος, ταυτίζεται με τον άνθρωπο του Folsom της Αμερικής το 9000 π.Χ.»
• «Η επιστημονική αποστολή Thomas ανακάλυψε στην περιοχή του Tennessee Αμερικής τους κύκλους, τις γέφυ­ρες και τους τοίχους που περιγράφει ο Πλάτων στον διά­λογο του "Ό Κριτίας". (Αποσπάσματα από το βιβλίο της συγγραφέως με τίτλο «ΑΤΛΑΝΤΙΣ», 1976 «Dwel­ling place of the gods» («Τόπος κατοικίας των Θεών»).

Και σε άλλο της βιβλίο η κ. Μέρτζ αναφέρει:

• «Κανένας άλλος λαός δεν είχε αυτήν την εκρηκτική πε­ριέργεια, η οποία φαίνεται να αποτελούσε το εξέχον χαρακτηριστικό των Ελλήνων. Ό,τιδήποτε παρατηρούσαν, το εξέταζαν με ικανότητα και σε κάθε του λεπτομέρεια. Ιδιαί­τερα χαρακτηριστικά ζώων ανθρώπινη ψυχολογία· δράση, όσφρηση, ακοή, αφή, αισθήσεις, ασθένεια και μέσα θεραπεί­ας· βοτανική, μέρη των φυτών και διαφορές μεταξύ ειδών, άνθη και δένδρα· σεισμολογία και υποχθόνιαι δυνάμεις· μέ­ταλλα και μεταλλουργία —η οποία περιελάμβανε και σχε­δόν τέλειες κοπές νομισμάτων υλικά βαφής και χρώματα με ποιότητα μακράς διαρκείας· φυσικά· μαθηματικά· εφαρ­μοσμένη μηχανική· μετεωρολογία· αστρονομία· ωκεανογραφία· ακουστική και η μουσική θεωρία των ουρανίων σφαιρών— έκαστον εξ αυτών έγινεν αντικείμενον λεπτομε­ρούς επιστημονικής παρατηρήσεως σε τέτοιο καταπληκτικό βαθμό, ώστε εμείς οι ίδιοι μόλις τώρα αρχίζουμε να συλ­λαμβάνουμε την έκτασι του μεγέθους τους».
• «Το μέγεθος των Ελληνικών επιστημονικών γνώσεων, ιδιαιτέρως της γεωγραφίας, αστρονομίας και ωκεανογρα­φίας, ήταν τέτοιο, ώστε ο Όμηρος δεν εχρειάζετο να κατα­φύγη στην φαντασία του, αλλά είχε την δυνατότητα να οδη­γήσει τον Οδυσσέα μέσω τόπων και εμπειριών, που ήταν πραγματικές και που στην πραγματικότητα κάποιος τις είχε βιώσει, ώστε να διηγηθή και να συσχετίση τις εμπειρίες του αυτές στον Όμηρο. Πράγματα, για τα οποία ο ποιητής έκα­με λόγο, εύκολα μπορούν να αναγνωρισθούν με προσωπική μαρτυρία ακόμη και σήμερα».
• «(Η συγγραφεύς έχει) ακλόνητον πεποίθησιν ότι ο Όμη­ρος αναφέρεται εις πραγματικά ιστορικά γεγονότα και κα­τόπιν συστηματικών παρατηρήσεων και επίμονων ερευνών καταλήγομεν εις την διαπίστωσιν ότι οι μεν Αργοναύται έφθασαν μέχρι των εκβολών του Ρίο ντε Λα Πλάτα, ο δε Οδυσσεύς μέχρι του κόλπου του Μεξικού, όπου ευρίσκεται η Σχερία του Αλκινόου».
• «Ναυτικοί διέθεταν (επ' αμοιβή) ημερολόγια πλοίων, όπου ανεφέροντο πρακτικές πλοηγήσεως για πολύ μακρυ­νές περιοχές με ορυχεία χαλκού και αργύρου (στα χρόνια του Ομήρου)».
• «Ο Γλάδστων, όπως και πολλοί άλλοι... ήταν πεπεισμέ­νοι πως ο Όμηρος έγραψε γεωγραφία, όπως την εγνώριζε... και ότι ο υπαινιγμός του Ομήρου περί ημέρας και νύκτας, που πλησιάζουν η μία την άλλη τόσο πολύ... (αναφέρεται) εις την χώρα του Ηλίου του Μεσονυκτίου»). (Αποσπάσματα από το βιβλίο της «The wine dark sea» 1965. Έλλην. έκδοση «Νέα Θέσις» με τίτλο «Οίνωψ πόντος», 1995. Μετάφραση: Ζαΐρης Νικόλαος)».

Πηγή

Και κάτι σαν παραλειπόμενο.... 

Σε έναν άλλο ιστότοπο βλέπω την παρακάτω εικόνα, διαβάζω το σχετικό άρθρο (και αντιγράφω αντιπροσωπευτικά τμήματά του), όπως ακολουθεί:

Φρανκφούρτη, Μάιος 2004.

Κατηφορίζουμε τη Σβάιτσερ Στράσσε, μέσα στο γκρίζο παγωμένο πρωινό.

Στρίβουμε δεξιά στη Σαουμαϊνκάι και περπατάμε παράλληλα προς τον Μάιν, μπροστά από τα μουσεία.

Περνάμε στο απέναντι πεζοδρόμιο. Ο Μάιν θολός, αφρισμένος, καφετής.

Ανεβαίνουμε τα σκαλοπάτια της Άιζερνερ Στεγκ, της κεντρικότερης πεζογέφυρας του Μάιν, κατευθυνόμενοι προς το κέντρο της πόλης.

Στο μέσον περίπου της γέφυρας, σηκώνω το βλέμμα μου και τη βλέπω: στην επιγραφή είναι γραμμένη -στα ελληνικά- η φράση:

«ΠΛΕΩΝ ΕΠΙ ΟΙΝΟΠΑ ΠΟΝΤΟΝ ΕΠ' ΑΛΛΟΘΡΟΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ»
Όμηρος! Ένας στίχος του μεγαλύτερου ποιητή όλων των αιώνων, γραμμένος μάλιστα στα ελληνικά, βρίσκεται στο κεντρικότερο σημείο της Φρανκφούρτης, που αποτελεί το οικονομικό κέντρο της Γερμανίας – και όχι μόνον!

Κάτω από την επιγραφή, στα πλαϊνά της γέφυρας, άλλη μία -μικρότερη- επιγραφή με την ελληνική φράση και τη μετάφρασή της στα γερμανικά. Και από κάτω: «Όμηρος, Οδύσσεια, Α.183».
(...)

Οίνωψ Πόντος… (Ι)

Γνώριζα τον Οίνοπα Πόντο από το ομότιτλο βιβλίο της Ενριέττας Μερτζ (Henriette Mertz, Οίνωψ Πόντος, μετάφρασις-σχόλια Νικόλαος Ζαΐρης, Νέα Θέσις, Αθήνα 1995). Το βιβλίο είχε γίνει ευρύτερα γνωστό στην Ελλάδα στα μέσα της δεκαετίας του 1980, όταν ο Ιωάννης Δ. Πασάς είχε συμπεριλάβει εκτεταμένα αποσπάσματά του στο βιβλίο του, Η Αληθινή Προϊστορία, (εκδ. Εγκυκλοπαιδείας του «ΗΛΙΟΥ», Αθήναι 1986).

Οίνωψ Πόντος: η θάλασσα με το σκοτεινό κρασάτο χρώμα.

Αλλόθροοι Άνθρωποι..

Αλλά κατά πού ακριβώς έπλεε ο Οδυσσέας (ή μάλλον η Αθηνά, ως Μέντης);

Αλλόθροος – Άλλος + θρόος. Θρόος; Κάποια σχέση με το θροΐζω; Προκαλώ θορύβους; Άλλους θορύβους; Ουπς! Προκαλώ διαφορετικούς θορύβους, δηλαδή μιλάω διαφορετική γλώσσα.

Οι αλλόθροοι άνθρωποι ήταν λοιπόν οι άνθρωποι, οι λαοί που μιλούσαν διαφορετικές γλώσσες; Ξένες γλώσσες; Οι αλλόγλωσσοι; Οι ξενόγλωσσοι;

Θα έπρεπε να περιμένω την επιστροφή μου στην Αθήνα για να επιβεβαιώσω τα συμπεράσματά μου.


Οίνωψ Πόντος… (ΙΙ) (...)

Οίνωψ Πόντος… (ΙΙΙ)

Νόστος («επάνοδος, επιστροφή εις την πατρίδα»).

Οδύσσεια, Α.180-184 (Η θεά Αθηνά εμφανίζεται στο σπίτι του Οδυσσέα στην Ιθάκη μεταμφιεσμένη, ίδια ο αρχηγός των Ταφίων Μέντης. Ο Τηλέμαχος καλωσορίζει «τον» ξένο, προστάζει να «του» φέρουν φαΐ και κρασί, και «τον» ρωτάει «ποιος είναι», «από πού κρατάει η σκούφια του». Η Αθηνά-Μέντης απαντά:

«Μέντης Ἀγχιάλοιο δαίφρονος εὔχομαι εἶναι
υἱός, ἀτὰρ Ταφίοισι φιληρέτμοισιν ἀνάσσω.
νῦν δ’ ὧδε ξὺν νηὶ κατήλυθον ἠδ’ ἑτάροισιν
πλέων ἐπὶ οἴνοπα πόντον ἐπ’ ἀλλοθρόους ἀνθρώπους,
ἐς Τεμέσην μετὰ χαλκόν, ἄγω δ’ αἴθωνα σίδηρον.»

Οι Νίκος Καζαντζάκης και Γιάννης Κακριδής (http://www.omhros.gr/kat/P/km/txt/Od/Kaz/Odys1.htm,  αυτός ο σύνδεσμος είναι πια ανενεργός)  μετέφρασαν ως εξής αυτούς τους στίχους:

«πως είμαι γιος του Αγχίαλου πέτομαι του καστροπολεμάρχου.
Μέντη με λεν, κι οι καραβόχαροι Ταφιώτες μ’ έχουν ρήγα.
Εδώ έχω φτάσει με τους συντρόφους στο πλοίο μου. Ταξιδεύω
για τόπο αλλόγλωσσο, την Τέμεσα, στο πέλαο το κρασάτο,
στραφταλιστό να δώσω σίδερο, χαλκό να πάρω πίσω.»

Βλέπουμε ότι οι «αλλόθροοι άνθρωποι» μεταφράζονται ως «αλλόγλωσσος τόπος» και ο «οίνωψ πόντος» ως «κρασάτο πέλαγος». Οι δύο μεταφραστές αποδίδουν πάντα τον όρο «οίνοπα πόντον», όπου αυτός απαντάται στην Οδύσσεια (Β.421, Γ.286, Δ.474, Ε.349, Ζ.170) ως «κρασάτο πέλαο».

Κατά τον Ζήσιμο Σιδέρη (Οδύσσεια, εκδ. Ι. Ζαχαρόπουλος) το απόσπασμα έχει ως εξής:

«Ο Μέντης τ’ Αγχιάλου ο γιος παινεύομαι πως είμαι
και τους Ταφιώτες κυβερνώ τους θαλασσοθρεμμένους.
Κι ήρθα με το καράβι εδώ, σίδερο φορτωμένο,
τώρα, και πάω σ’ αλλόγλωσσους ανθρώπους στην Τεμέση,
τη θάλασσα αρμενίζοντας, χαλκό να πάρω εκείθε».

Ο μεταφραστής αυτή τη φορά αποφεύγει να μεταφράσει το «οίνωψ». Το ίδιο κάνει και στο Β.241, στο Γ.286 μεταφράζει ως «μαβύ γιαλό», στο Δ.474 ως «αφρισμένη θάλασσα», στο Ε. 349 ως «αφρισμένα κύματα», ενώ αποφεύγει επίσης να μεταφράσει το «οίνωψ» στο Ζ.170.

Βλέπουμε, λοιπόν, ότι ο Ζ. Σιδέρης, σε αντίθεση με τους Ν. Καζαντζάκη-Γ. Κακριδή, αντιμετωπίζει μάλλον με αμηχανία τον σχετικό όρο.

Ο Αργύρης Εφταλιώτης μεταφράζοντας την Οδύσσεια http://www.mikrosapoplous.gr/homer/odm0.htm αφήνει τον όρο αμετάφραστο στο Α.183 ενώ τον μεταφράζει ως «μαύρα πέλαα» (Β.421 και Δ.474), «μελανά πέλαγα» (Γ.286), «μελανά πελάγη» (Ε.349), ή «μαύρα πελάγη» (Ζ.170).

Από την άλλη πλευρά, ο Ιάκωβος Πολυλάς μεταφράζοντας την Ιλιάδα http://www.geocities.com/heartnews2002/ (δυστυχώς, αυτός ο σύνδεσμος είναι πια ανενεργός) αφήνει τον όρο αμετάφραστο (Β.613) ή τον μεταφράζει ως «απέραντα πελάγη» (Ε.771), ή «μελαμψά πελάγη» (Η.88).

Το πρόβλημα της μετάφρασης του όρου «οίνοπα πόντον» παραμένει.

Ωστόσο, ο Ν. Ζαΐρης στον «Πρόλογο της Ελληνικής Εκδόσεως» του βιβλίου της Μερτζ (ό.π., σελ.19-20) κάνει μερικές εξαιρετικά ενδιαφέρουσες ­-και σωστές- παρατηρήσεις:

«Εις το λεξικόν ΣΟΥΔΑ η λέξις ερμηνεύεται ως ακολούθως: «Οίνοψ και Οίνοπος. οίνοπι μέλανι. οινωπός δε οινώδης διαυγής μέλας, εις δε τον Ησύχιον, οίνοπα μέλαν, οινώδη τη χροιά (οινόπη αμπέλλου μελαίνης είδος)». Η κυρίαρχος λοιπόν ερμηνεία της λέξεως είναι το μαύρον χρώμα, ερμηνεία εξ’ άλλου που επιβιώνει και μέχρι των ημερών μας. «Τον κατάπιε το μαύρο κύμα» ή «παραδέρνει στις μαύρες θάλασσες» κ.λπ., είναι φράσεις κοιναί και σήμερον εις την ναυτικήν οικογένειαν. Ομοίως και ο Εύξεινος Πόντος «Μαύρη Θάλασσα» καλείται ένεκα της αγριότητός του.

Συνεπώς, η λέξις «οίνοπος» υποδηλοί εδώ χαρακτηρισμόν της θαλάσσης υπό των ναυτικών αποδιδομένην, και ουχί την χροιάν αυτής.

Αι αγγλικαί μεταφράσεις, εν αδυναμία ευρισκόμεναι να αποδώσουν σαφώς την φράσιν ουχί εξ αγνοίας της Ελληνικής γλώσσης αλλά εξ αγνοίας του τρόπου δια του οποίου αύτη εκφράζεται -όστις επιβιώνει αναλλοίωτος μέχρι και της εποχής μας παρά τοις Έλλησιν- τον αποδίδουν ως «The Wine Dark Sea«, παλαιότεραι δε μεταφράσεις τον απέδωσαν ως «Η Θάλασσα με το Βαθύ Κρασάτο Χρώμα» ή «Η Σκοτεινοκρασάτη Θάλασσα», που δεν είναι άλλο τι, ως είρηται, παρά μετάφρασις της μεταφράσεως εκ του πρωτοτύπου».

Να ήταν μόνον αυτοί που μεταφράζουν τη μετάφραση…

Πάντως το Λεξικό Δημητράκου αναφέρει: «οίνοψ-οπος ο κ. οινώψ-ώπος ο, η Α, ο έχων όψιν ή χρώμα σκοτεινόν, μουντός. 2. ερυθρομέλας».

Πιστεύω ότι ο Ν. Ζαΐρης έχει δίκιο όταν τονίζει πως η λέξη «οίνοπος» υποδηλώνει χαρακτηρισμό της θάλασσας και όχι το χρώμα της.

Αυτά, όσον αφορά στον οίνοπα πόντον.

Το Διαδίκτυο… όμως, πώς θα μπορούσαμε να το χαρακτηρίσουμε;

Αποτελεί άραγε τον «μέλανα πόντον», τον μαύρο ωκεανό των πληροφοριών, όπως ισχυρίζονται οι ομιλούσες κεφαλές των τηλεοπτικών δελτίων ειδήσεων, όπου τα τέρατα της πορνογραφίας και του χάκινγκ περιμένουν τους ανυποψίαστους αρμενιστές;

[Διάβαζα τις προάλλες μελέτη που έγινε σε χώρες του εξωτερικού σύμφωνα με την οποία οι χρήστες του διαδικτύου παρακολουθούν κατά 40% λιγότερη τηλεόραση από τους μη χρήστες. Τον χρόνο αυτό τον διαθέτουν για να αρμενίζουν στα πέλαγα των πληροφοριών.]

Το Διαδίκτυο έχει τις μαύρες όψεις του, τις συναρπαστικές του, τις αχανείς, τις «μεθυστικές» όψεις του, αυτές που σε «ανεβάζουν» και σε «φτιάχνουν» αλλά και τις άλλες που σε «ρίχνουν» και σε «ζαλίζουν».

Αυτά συμβαίνουν. Το γνωρίζουν καλά όλοι οι αρμενιστές των θαλάσσιων και των ηλεκτρονικών ωκεανών.

Τι απομένει;

Αυτό που λέει η Αθηνά στον Τηλέμαχο:

Ταξιδεύω για τόπο αλλόγλωσσο, την Τέμεσα, στον οίνοπα πόντον,
στραφταλιστό να δώσω σίδερο, χαλκό να πάρω πίσω.

Κι αν ο Όμηρος έγραφε αιώνες αργότερα, σίγουρα η Αθηνά θα έδινε χαλκό και θα έπαιρνε ασήμι, θα έδινε ασήμι και θα έπαιρνε χρυσό.

Και τούτα, φίλε αρμενιστή, να’ χεις κατά νου σαν πλέεις στον οίνοπα πόντον του Διαδικτύου:

Πληροφορίες δώσε και πάρε γνώση.
Δώσε γνώση και κάν’ την πληροφορίες.
Κι αφουγκράσου προσεκτικά τους άλλους – τους αλλόθροους.
Κάποιοι, εκεί έξω, στ’ ανταριασμένο πέλαγος, ακούν κι εσένα.

Σημειώσεις:

Το βιβλίο της Ερριέττας Μέρτζ μου ήρθε (στην αγγλική) από την Αμερική, σαν ξεχωριστό και σπάνιο κομμάτι. Το βλαστάρι μου, που το χαίρεται η ξενητειά (όπως και πολλά άλλα Ελληνόπουλα) είδε μια ανάρτηση σχετική με το βιβλίο της Ερριέττας Μέρτζ. Η ανάρτηση είχε γίνει από τον νεαρό έλληνα γιατρό Γιώργο Σγούρδο, που ζεί στη Λωζάννη και με τον οποίο ο γιός μου είχε βρεθεί «στο ίδιο χωριό» (εκεί, στην Λωζάννη), τότε, που ζούσε κι αυτός στην Ελβετία.  

Θέλησα να προσεγγίσω την ουσία του έργου, και να χαθώ στη μαγεία της γραφίδος της Μέρτζ. Αλλά η έρευνά μου, τόσο εύκολη στις μέρες μας, με λίγες κινήσεις, μου απέφερε αυτά τα δυο σημαντικά άρθρα, στα οποία σας παραπέμπω με τους παρατιθέμενους συνδέσμους, και την πληροφορία πως το βιβλίο έχει ήδη προ πολλού μεταφραστεί και στα Ελληνικά.

Το βιβλίο της Μέρτζ, σπάνια πια βρισκόμενο κομμάτι, μου τό 'φερε ο γιός μου, δώρο τα Χριστούγεννα, αφιερωμένο από τη συγγραφέα, στα Ιόνια νησιά, και μας σαγήνεψε όλους. Κι όπως φάνηκε, όχι άδικα. 

Και για να συμπληρώσω την αναφορά σε τούτο το βιβλίο, πρέπει ολόθερμα να ευχαριστήσω τον Γιώργο Σγούρδο, που δεν τον γνωρίζω, αλλά που τώρα ξέρω, πως σκέφτεται μ' έναν τρόπο πολύ κοντινό μου. Σ' ευχαριστώ αγαπητέ Γιώργο για τούτη την πληροφορία.

Μα δεν θά 'πρεπε να παραλείψω να επισημάνω τις σημαντικές υποδείξεις που κάνει ο αρθρογράφος του δεύτερου ιστότοπου. Οι σκέψεις του σχετικά με το διαδίκτυο, που και τούτο το βλέπει σα μια θάλασσα, ανταριασμένη, μαύρη, πλανεύτρα, αχανή κι απρόβλεπτη, κι οι επισημάνσεις του για τη χρήση του διαδικτύου που μπορεί να 'ναι ρέμπελη, άνώφελη, αγρευτική, πονηρή και πλάνα, αλλά και η υπόδειξή του για μια δημιουργική και επωφελή, εποικοδομητική και χρήσιμη ενασχόλησή μας με αυτό, με βρίσκουνε απόλυτα σύμφωνη και τις επικροτώ.

 

Για τούτο το θέμα, της περιπλάνησης του Οδυσσέα υπάρχουν ακόμη γραμμένα:

ι) ΖΙΓΚΦΡΙΝΤ ΠΕΤΡΙΔΗΣ "ΟΔΥΣΣΕΙΑ- Μία ναυτική εποποιϊα προϊστορικών Ελλήνων εις Αμερική" [HOMER'S ODYSSEY - America's discovery by the ancient Greeks (βελτιωμένη έκδοση - Athens1999]

ιι) ΙΩΑΝΝΗΣ ΠΑΣΣΑΣ "Η ΑΛΗΘΙΝΗ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑ" εκδόσεις Εγκυκλοπαίδειας του ΗΛΙΟΥ

ιιι) ENRICO MATTIEVICH "ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗΝ ΜΥΘΟΛΟΓΙΚΗ ΚΟΛΑΣΗ" εκδόσεις ΕΚΑΤΗ

ιν) ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΑΞΙΩΤΗΣ "ΝΕΟ ΦΩΣ ΣΤΑ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΑ ΜΥΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ" εκδόσεις ΣΜΥΡΝΙΩΤΑΚΗ